Przedwojenna historia szkoły

opracowały:
Sonia Serafin-Bochenek 
Weneta Ferdyn 

Przedwojenna historia szkoły sięga drugiej połowy XIX wieku, kiedy to w odpowiedzi na coraz większą potrzebę utworzenia w mieście szkoły realnej (szkoły typu wyższego; dziś średniego) otwarte zostały w 1895 roku w salach lekcyjnych bytomskiej remizy straży pożarnej dwie pierwsze, najniższe klasy niemieckiego gimnazjum, tzw. Sexten.

Szkoła ta w pierwszym roku swojej działalności liczyła stu uczniów. W roku następnym, a więc w 1896 szkoła najprawdopodobniej przeniosła się do starego budynku szkoły żydowskiej przy ulicy Langestraße, róg ulicy Goystraße - ten zniszczony podczas wojny budynek stał w miejscu dzisiejszego targowiska na rogu ulic Józefczaka i Rostka.

W pierwszych latach swojego istnienia pełna nazwa szkoły brzmiała Städtische katholische Realschule – Miejska Katolicka Szkoła Realna, która oficjalnie została otwarta 1 maja 1897 roku. Po ukończeniu tej szkoły uczeń posiadał wykształcenie średnie, jednakże bez matury i prawa do wyższych studiów.

8 maja roku 1903 szkoła znalazła swoją siedzibę w nowym, zbudowanym w stylu secesyjnym budynku przy Kaiserstraße 3, obecnie plac Sikorskiego1. Gmach szkoły powstał w latach 1901-1902, o czym świadczy napis, który został umieszczony na budynku szkoły od strony ulicy Katowickiej Erbaut 1901 – Wybudowano 1901. Autorem projektu był miejski architekt Karl Brugger, prace budowlane wykonał mistrz murarski J. Wygasch. Dzisiejszy wygląd budynku naszej szkoły niewiele różni się od pierwotnego, jedynie kolor dachówki, która w oryginale była koloru szarosrebrnego jest odmienny. Od strony placu szkolnego pod kopułą można zobaczyć hasło: „Tu dąży młodzież do pilności i cnoty”, które powstało ze szkliwionych cegieł.

Z biegiem lat szkoła rozwijała się. W książce adresowej miasta Bytom z roku 1906/07 szkoła figuruje już pod nazwą Städtische katholische Realschule in Entwicklung zur Oberrealschule – Miejska Katolicka Szkoła Realna w przekształceniu (dokładnie w ewolucji) w Szkołę Realną Stopnia Licealnego. Wyżej wymienione źródło podaje, że na Wielkanoc 1905r. otwarto w tej placówce klasę poziomowo najwyższą tzw. Oberprima. Od tego momentu szkoła zmienia swój charakter ze szkoły w dzisiejszym pojęciu gimnazjalnej na licealną. To niewątpliwie podniosło rangę placówki. Placówka ta posiada już wtedy własną bibliotekę dla uczniów i nauczycieli oraz własną halę sportową. W latach dziesiątych i dwudziestych ubiegłego stulecia szkoła nosiła już nazwę Städtische Oberrealschule – Miejska Szkoła Realna Stopnia Licealnego, a więc otwiera tu swe podwoje liceum w dzisiejszym rozumieniu tego słowa, co oznacza, że abiturienci uzyskują maturę oraz prawo do podjęcia studiów wyższych. Dokładna data, w której dokonało się to przekształcenie jest niestety nieznana.

W swoim sprawozdaniu za rok szkolny 1929/1930 dyrektor szkoły dr Joseph Wolko, pisze w nagłówku Städtische katholische Oberrealschule (mathematisch- naturwissenschaftliches Gymnasium) - Miejska Katolicka Szkoła Realna Stopnia Licealnego (matematyczno - przyrodnicze Gimnazjum). Można wnioskować, iż szkoła miała wtedy do zaoferowania tylko jeden fakultet. Dr inż. Ernst Skutta, absolwent który uczęszczał do tego gimnazjum od Wielkanocy 1932 r. do października 1939r., wspomina w swoim liście, że można było wybrać w tym czasie jeden z dwóch fakultetów : matematyczno- przyrodniczy i językowy. Należy więc przypuszczać, iż w okresie 1931/1932 poszerzono nauczanie o drugi – filologiczny fakultet.

W latach trzydziestych, po dojściu do władzy nazistów, przypuszczalnie około roku 1935, kiedy Hitler umacnia swoją pozycję w III Rzeszy szkoła przyjmuje nową nazwę, funkcjonującą aż do roku 1945: Adolf - Hitler – Schule städt. Oberschule für Jungen in Beuthen.


Podział placówki na poziomy

Przedwojenny system niemieckiego szkolnictwa wyższego (trzeba wspomnieć, że szkoła realna na podbudowie szkoły podstawowej tzw. Volksschule określana była mianem wyższej) podzielony był na trzy poziomy tzw. poziom niższy (Unterstufe), średni (Mittelstufe) oraz wyższy (Oberstufe), ten ostatni umożliwiał zdobycie matury. Wszystkie trzy poziomy podzielone były na klasy. Klasy poziomowo najniższe tzw. Sexten to kl. VI, V i IV. Poziom średni ( Tertia + Untersekunda) to klasy trzecia niższa i wyższa oraz druga niższa. Poziom najwyższy (Obersekunda + Prima) obejmował klasy drugą wyższą oraz pierwszą niższą i wyższą.

Podział pokazuje poniższa tabelka.

Unterstufe

Klasy poziomowo najniższe

Mittelstufe

Poziom średni

Oberstufe

Klasy poziomowo najwyższe

Sexten

Tertia + Untersekunda

Obersekunda + Prima

VI.

V.

IV.

U.III.

O.III.

U.II.

O.II.

U.I.

O.I.

Sexta

Quinta

Quarta

Untertertia

Obertertia

Untersekunda

Obersekuna

Unterprima

Oberprima


Przeciętny wiek uczniów z dn. 1 lutego 1930

11,9

12,1-12,7

13,5-13,9

14,9-15

15,9-16

16,5-16,8

17,9-18,1

18,8-19,4

20,1-20,2




O opłatach za szkołę i zniżkach

Przedwojenna szkoła typu wyższego była szkołą płatną. Nasza należała niewątpliwie do droższych, o czym świadczy wysokość czesnego, przedstawionego niżej. W latach 1924 – 1925 czesne płatne w ratach miesięcznych wynosiło dla miejscowych 120 RM, dla zamiejscowych 150 RM, dla obcokrajowców 240 RM, od roku 1926 odpowiednio 200 RM, 250 RM i 400 RM. (Reichsmark-niemiecka marka).

Uczniowie tej placówki mieli prawo do zniżek. Zniżka socjalna lub dla rodzeństwa, przyznawana tylko na pisemny wniosek ucznia, wynosiła dla drugiego dziecka 25%, dla trzeciego dziecka 50% , a czwarte i następne dzieci uczyły się już za darmo, niezależnie od poziomu, na którym dzieci się uczyły.

Przy dochodzie miesięcznym wyższym niż 1050 RM zgodnie z regulaminem zniżka dla rodzeństwa nie była przyznawana.

Do zniżki czesnego lub całkowitego zwolnienia z opłat upoważniały również dobre wyniki w nauce i dobre zachowanie. Jeśli te uległy pogorszeniu, obniżka czesnego lub zwolnienie z niego przestawały obowiązywać.




Dyrektorzy

Dyrektorami szkoły byli:

  • dr Herman Flaschel, który funkcję tę sprawował od roku 1897 do 1923,
  • dr Joseph Wolko najprawdopodobniej objął funkcję w roku 1923 i sprawował ją do roku 1934,
  • Paul Kronenberg był trzecim, ostatnim niemieckim dyrektorem placówki, który kierował szkołą do roku 1945.

Z dniem 1kwietnia 1934r. dyrektor szkoły dr J. Wolko został na własną prośbę przeniesiony do państwowego gimnazium do Neustadt. Jego stanowisko objął Paul Kronenberg, który po półrocznej, komisarycznej działalności został zatwierdzony na stanowisko dyrektora.

Ok. roku 1940 dyrektor Kronenberg, o czym dowiadujemy się z rozmowy z jednym z absolwentów zostaje powołany do służby wojskowej , w tym to czasie zastępuje go nauczyciel nauk przyrodniczych dr Friedrich Loenhoff (Lwowsky).

To jego nazwisko figuruje na świadectwie wieńczącym naukę dr. inż. Ernsta Skutty. Warto w tym miejscu wspomnieć, iż w czasie wojny wstrzymano wydawanie świadectw maturalnych sensu stricte. Świadectwo p. dr. inż. Skutty nazwane zostało Abgangszeugniss – dosłownie : „świadectwo odejścia” , należy domniemywać, że chodzi o odejście do wojska.




Aula i sale zajęć

Ważnym elementem życia szkolnego była religia. W mieszczącej się na drugim piętrze auli w każdy czwartek odbywała się msza święta dla uczniów wyznania katolickiego, a w każdą środę msza dla uczniów wyznania ewangelickiego. W niedziele i święta w auli szkoły odbywały się regularnie msze święte. Rok szkolny rozpoczynał się również zazwyczaj katolicką i ewangelicką mszą świętą. Znajdująca się w auli scena służyła wówczas jako nisza ołtarzowa w czasie nabożeństwa dla uczniów, obok mieściła się zakrystia. Jeden z ówczesnych absolwentów wspomina w liście, że podczas jednej z niedzielnych mszy właśnie tu przystąpił do pierwszej komunii świętej. Na lewo od auli mieściła się sala rysunków (obecna świetlica), a na prawo sala robót ręcznych. Pracownia biologiczna mieściła się, tak jak dziś, od strony opery.

Organizacja pracy szkoły / Terminy ferii z roku szkolnego 1930/31

Rok szkolny zaczynał się w okresie Świąt wielkanocnych.

9 – 24 kwiecień    ferie świąteczne (Wielkanoc)
   
6 – 17 czerwiec    ferie świąteczne (Zielone Świątki)
   
3 lipiec- 7 sierpień    ferie letnie
   
26 wrzesień – 9 październik   ferie jesienne
   
23 grudzień – 8 styczeń   ferie świąteczne (Boże Narodzenie)
   
31 marzec – 15 kwiecień    ferie świąteczne (Wielkanoc)



Przedmioty

Podstawowymi przedmiotami szkolnymi były: niemiecki, francuski, angielski, historia, geografia, matematyka i rachunki, nauki przyrodnicze, rysunek, muzyka, ćwiczenia gimnastyczne, łacina (fakultatywnie). W szkole nauczano trzech religii: katolickiej, ewangelickiej i żydowskiej. Stąd wśród kadry pedagogicznej obecność dwóch rabinów.

Podział godzin w poszczególnych przedmiotach w zależności od poziomu


Unterstufe

Klasy poziomowo najniższe

Mittelstufe

Poziom

średni

Oberstufe

Klasy poziomowo najwyższe

Przedmioty

VI

V

IV

U.III

O.III

U.II

O.II

U.I

O.I

Razem

katolicka     

Religia  ewangelicka

żydowska    

2

4

4

4

4

4

4

4

4

34

2

2

2

2

2

2

2

2

2

18

2



2

2

2

8

Język niemiecki

6

10

10

6

6

6

8

8

8

68

Język francuski

6

12

12

10

10

6

6

6

6

74

Język angielski




10

10

6

6

6

6

44

Historia


2

6

6

6

6

6

6

6

44

Geografia

2

4

4

4

2

4

2

2

2

26

Matematyka i rachunki

4

8

10

8

8

12

12

10

10

82

Nauki przyrodnicze

2

4

4

4

6

12

12

12

12

68

Rysunki

2

4

4

4

4

4

4

4

4

34

Muzyka

2

4

1

1

1

1

1

1

1


16

1

1

1

Łacina (fakultatywnie)







3

2

2

7




O uczniach

Dostępny w bytomskiej Miejskiej Bibliotece Publicznej podręcznik statystyczny miasta Bytom z roku 1927 ("Statistisches Handbuch der Stadt Beuthen O/S 1927") zawiera następujące dane o zmieniającej się liczbie nauczycieli, klas i uczniów w latach 1923 - 28:


Rok szkolny


Ilość klas


Liczba

nauczycieli przedmiotów naukowych


Liczba

nauczycieli przedmiotów technicznych


Liczba uczniów


Liczba chłopców


Liczba dziewcząt

Liczba uczniów w klasach wyższego poziomu Oberstufe

1923/24

15

21

5

600

585

15

80

1924/25

18

22

4

647

642

5

127

1925/26

18

22

5

649

644

5

129

1926/27

18

21

5

602

600

2

130

1927/28

18

21

5

571

570

1

166

Wg sprawozdania dyrektora Wolko za rok szkolny 1929/1930 ogół uczniów sięga liczby 514. Jest to stan z dnia 1 lutego 1930r. Dyrektor bardzo dokładnie precyzuje przynależność państwową, wyznaniową, a także zamieszkanie uczniów. I tak:

  • 447 uczniów to Prusacy,
  • 5 uczniów to obcokrajowcy,
  • 62 osoby to wschodni Górnoślązacy,
  • 367 uczniów to bytomianie, 147 to osoby zamiejscowe.

Możemy dowiedzieć się nawet ilu uczniów zamiejscowych mieszkało na stancji (22 osoby), a ilu dojeżdżało do szkoły (125). Jeśli chodzi o religię bądź wyznanie większość uczniów to katolicy- 360 osób, 126 osób było wyznania ewangelickiego, 27 Żydów oraz jedna osoba nie należąca do żadnego wyznania.

W latach następnych liczba uczniów stopniowo maleje, co związane jest z powstawaniem w Bytomiu podobnych palcówek oświatowych.

Wg dostępnych źródeł ("Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien", Franz Stoddka) Städtische Oberrealschule liczyła w roku 1935 10 klas, 16 nauczycieli, 235 uczniów z tego 61 w klasach wyższego stopnia (Oberstufe), 26 pierwszego stopnia (Sexta). W roku 1937 Adolf- Hitler- Schule , przy Kaiserstraße 5 liczyła 255 uczniów (wg. Adressbuch Beuthen O/S, 1937). Inne źródło podaje, iż w roku 1941 w 11 klasach uczyło się 328 chłopców.

Wiosną 1930r. 48 uczniów najwyższej klasy gimnazjalnej otrzymało świadectwo dojrzałości. Wybrali oni następujące zawody:

Wybrany zawód/

Wybrane kierunki kształcenia

Liczba uczniów

Wybrany zawód/

Wybrane kierunki kształcenia

Liczba uczniów

Nauczyciel szkoły podstawowej

3

Sekretarz poselski

1

Chemik/ Chemia

4

Inżynier górniczy

1

Filolog/ Filologia

4

Urzędnik

2

Inżynier

2

Budownictwo

1

Kolej państwowa

3

Rolnik/ Rolnictwo

2

Medycyna

4

Dyplomowany kupiec/

handlowiec

1

Kupiec/ Handlowiec

2

Aptekarz/ Farmacja

2

Nauczyciel wychowania

fizycznego

2

Elektrotechnik/

Elektrotechnika

2

Dyplomowany nauczyciel

przedmiotów handlowych

1

Pilot samolotów pasażerskich

1

Redaktor/ Dziennikarstwo

1

Prawoznawstwo

2

Teolog/ Teologia

2

Rzemiosło artystyczne

1

Siły zbrojne/ Wojsko

1

Geometra górniczy

1

Architekt/ Architektura

2






Ciekawostki z życia szkoły lat 30-tych

Jeśli uczeń zachoruje, wychowawca klasy musi najpóźniej na drugi dzień zostać ustnie lub pisemnie poinformowany o tym fakcie. Po przebytej chorobie uczeń musi przedłożyć usprawiedliwienie podpisane przez opiekuna prawnego, z którego wynika rodzaj choroby i czas jej trwania.


W razie nieobecności ucznia w szkole w przypadkach nie związanych z chorobą, uczeń musi odpowiednio wcześnie poprosić o urlop, w przypadku jednodniowej nieobecności u wychowawcy, w przypadku dłuższej nieobecności u dyrektora.


Zwolnienia z zajęć - w okresie bezpośrednio przed i po feriach - są możliwe tylko na podstawie zwolnienia lekarskiego.


Celem oszczędzania garniturków szkolnych każdy uczeń zobowiązany jest do zakupu jednolitego stroju na zajęcia wychowania fizycznego.


Na konferencji ustalono czas przebywania uczniów szkoły poza domem, latem na godzinę 21.00, a zimą na godzinę 20.00. Po tym czasie żadnemu uczniowi nie wolno bez uzasadnionego powodu przebywać na ulicy.


Uczniowie szkoły uczestniczący w zajęciach pozaszkolnych z zaangażowaniem mającym wpływ na negatywne wyniki w nauce, powinni w miarę możliwości ograniczyć udział w tego typu zajęciach.


Uczniowie rezygnujący z nauki w szkole, informują w formie pisemnej lub ustnej o tym fakcie dyrektora szkoły. Skreślenie z listy uczniów i wydanie zaświadczenia potwierdzającego opuszczenie szkoły, następuje dopiero wtedy, gdy uczeń uiścił czesne i oddał wypożyczone książki.


Ażeby zorganizować jak najbardziej ożywioną współpracę między szkołą a domem, każdy nauczyciel placówki zobowiązany jest do odbycia cotygodniowych konsultacji. Dzień i godzina wywieszone są na tablicy ogłoszeń. Rodzicom, którzy zamierzają przyjść do wychowawcy, aby dowiedzieć się o postępach swojego dziecka zaleca się wcześniejsze zgłoszenie tej wizyty, tak aby wychowawca mógł zebrać u poszczególnych nauczycieli wszystkie dokumenty, niezbędne do udzielenia wyczerpujących informacji o uczniu. Przed Wielkanocą, czyli bezpośrednio przed zakończeniem roku szkolnego wszelkie wizyty rodziców są całkowicie bezcelowe , ponieważ na 6 tygodni przed zakończeniem roku szkolnego nie będą udzielane żadne informacje o postępach ucznia i jego promowaniu do następnej klasy. Zaleca się, aby rodzice nie przesuwali terminu spotkania z nauczycielami.


Konsultacje dyrektora odbywają się podczas roku szkolnego w dni robocze między godziną 11.45, a 12.30. W przypadku nieobecności dyrektora konsultacje prowadzi jego zastępca lub któryś z nauczycieli liceum.


Na zajęciach językowych, lekcjach matematyki i rachunków pisane będą co 4 – 6 tygodni prace klasowe. Poprawione zeszyty z pracami uczniowie będą mogli na 1 – 2 dni zabrać ze sobą do domu, tak, aby rodzice mogli się zorientować w pisemnych postępach swoich dzieci. Na święto Archanioła Michała (29.09.) i w grudniu na kartkach z ocenami zwraca się rodzicom uwagę na wyniki w nauce z poszczególnych przedmiotów. Zaleca się, żeby rodzice zwrócili się z prośbą o wszelkie informacje do wychowawcy.


Posiadanie i przynoszenie ze sobą do szkoły broni palnej i amunicji jest surowo zabronione. Postępowanie sprzeczne z zakazem będzie karane co najmniej groźbą usunięcia ze szkoły, a w przypadku ponownej niesubordynacji bezwzględnie usunięciem ze szkoły.


4 sierpnia 1929r. uczczono akademią powrót sterowca „Graf Zeppelin”. 17 października sterowiec pojawił się nad Bytomiem i z tej pamiętnej okazji zajęcia zostały odwołane, uczniowie zostali poprowadzeni na uroczystość powitalną, która odbyła się na stadionie w Zabrzu.